Menu
  • Link do mapy serwisu
  • Pl
  • Jak powstaje tęcza i inne zjawiska optyczne na niebie?
  • Jak powstaje tęcza i inne zjawiska optyczne na niebie?
 

Jak powstaje tęcza i inne zjawiska optyczne na niebie?

Zapewne zauważyłeś, że czasem gdy równocześnie pada deszcz i świeci Słońce, można zaobserwować niezwykłe zjawisko, jakim jest tęcza. Nie każdy jednak może ją widzieć, ponieważ Słońce musi znajdować się za Twoimi plecami i na odpowiedniej, nie za dużej wysokości. Kiedy przed nami znajduje się chmura z intensywnie padającym deszczem, możemy wówczas zobaczyć charakterystyczny wielobarwny łuk. Z łatwością można zaobserwować takie kolory jak: czerwony, pomarańczowy, żółty, zielony, niebieski i fioletowy, chociaż tęcza tak naprawdę posiada więcej kolorów, to tylko te wcześniej wspomniane są dla nas wyraźnie zauważalne.

Barwy te powstają na skutek rozszczepienia białego światła w kropli deszczu, która zachowuje się jak pryzmat. Światło, które widzimy, jest tylko niewielką częścią promieniowania elektromagnetycznego. Promieniowanie elektromagnetyczne jest jedną z form energii, która może przemieszczać się swobodnie w przestrzeni, tzn. że nie potrzebuje żadnego ośrodka. Dla porównania dźwięki (fale dźwiękowe), które słyszymy potrzebują powietrza. Gdybyśmy byli na orbicie ziemskiej i chcieli coś powiedzieć, nikt nie mógłby nas usłyszeć. Natomiast fale elektromagnetyczne rozchodzą się nawet w próżni. Stąd też mimo, że między Słońcem a Ziemią znajduje się „pustka”, my ciągle widzimy światło. Promieniowanie elektromagnetyczne składa się z fal o różnej długości. Wśród nich należy wymienić: fale radiowe o długości nawet do kilkudziesięciu tysięcy kilometrów, mikrofale o długości do kilkunastu milimetrów, podczerwień do 1 milimetra, światło, czyli zakres dostrzegalny dla ludzkiego oka, a także charakteryzujące się bardzo niewielkimi „wymiarami”: ultrafiolet, promieniowanie rentgenowskie i gamma. Nasza zdolność widzenia światła jest bardzo indywidualna i zmienia się wraz z wiekiem. Różne osoby mogą inaczej postrzegać ten sam kolor. Na świecie żyją osoby, które np. widzą barwy z pogranicza światła widzialnego i nadfioletu lub podczerwieni. W porównaniu do typowego człowieka mają „super wzrok”. Osobom starszym z kolei trudniej jest dostrzec kolory znajdujące się bliżej nadfioletu, niż w czasach gdy byli młodsi.

Białe światło jest zrównoważoną mieszaniną barw prostych. Kiedy trafia na granicę pryzmatu, ulega ono załamaniu, przemieszcza się przez jego wnętrze i opuszcza go jako kilka barw, gdyż każdy ze składników światła przebywa tą trasę na swój własny charakterystyczny sposób. Prawie dowolny, przeźroczysty materiał może zostać użyty do stworzenia pryzmatu, który zazwyczaj przyjmuje kształt piramidy. Może być nim szkoło lub niektóre minerały takie jak kalcyt. W pobliżu miejscowości Reyðarfjörður we wschodniej Islandii znajduje się kopalnia, gdzie kiedyś wydobywano odmianę tego minerału o wyjątkowej czystości, nazywaną „szpatem islandzkim”, a przez niektórych „słonecznym kamieniem Wikingów”.

Dzięki deszczowym chmurom i Słońcu w przyrodzie zazwyczaj powstaje podwójna tęcza. Rzadko udaje się zaobserwować kolejne powtórzenia, gdyż są one z reguły słabsze. Mając jednak szczęście, można zauważyć, że kolejne łuki mają odwróconą kolejność kolorów. Wielokrotne tęcze można łatwiej zaobserwować w pobliżu wodospadów, gdy powstają dzięki mgiełce wody. Sami również możemy wywołać sztuczną, wielokrotną tęczę —  można ją zobaczyć w pobliżu fontann lub podczas korzystania z węża ogrodowego podczas podlewania roślin.


DOMOWE LABORATORIUM

Jeżeli masz ochotę, możesz również w domu przeprowadzić własny eksperyment, dzięki któremu będziesz miał okazję do zrobić własną, domową tęczę.

1. Szklankę wody wypełnij w około ¾ wysokości wodą.
2. Do szklanki włóż małe lusterko, które należy tak umieścić, aby było pochylone.
Z jednej strony powinno opierać się o dno szklanki, a z drugiej o ścianę.
3. Gdy spróbujesz ustawić szklankę, tak że promienie słońca będą wprost padać na powierzchnię lustra, lub też nakierujesz odpowiednio strumień światła z latarki, będziesz mógł zaobserwować powstającą tęczę na suficie.



Nie tylko światło słoneczne może spowodować powstanie tęczy. W kilku miejscach na świecie możliwe jest zaobserwowanie bardzo rzadkiego zjawiska —  tęczy księżycowej. Wówczas to światło odbite od powierzchni Księżyca zostaje załamane na kroplach wody. Powstała tęcza zazwyczaj nie ma wyraźnych barw, przypomina bardziej białą wstążkę. Miejsca, gdzie regularnie można zaobserwować to zjawisko przez cały rok to: Park Narodowy Yosemite w USA, wodospady Wiktorii w Afryce. Z kolei dzięki wilgotnemu wiatrowi to niesamowite zjawisko można zobaczyć od grudnia do lutego podczas pełni na Kostaryce.

Inne zjawisko dające na niebie równie interesujący pokaz barw to efekt halo, którego jednak nie należy mylić z tęczą. Jest to zazwyczaj biały lub wielobarwny pierścień otaczający tarczę Księżyca lub Słońca. Niezbędnym elementem występowania tego zjawiska jest słoneczny dzień i chmury pierzaste. Chmury te mają interesujący wygląd —  przyjmują postać cienkich włosów, pajęczych nici lub piórek. Znajdują się w najwyższej warstwie atmosfery, czyli otoczki gazowej, która obejmuje całą Ziemię. Chmury te składają się tylko i wyłącznie z kryształków lodu.

Efekt halo w przeciwieństwie do tęczy nie powstaje na kroplach wody. Światło załamuje się i odbija tym razem na kryształkach lodu, dając niesamowite złudzenia pierścienia. Różne efekty halo można zaobserwować w Polsce przez cały rok, szczególnie jeżeli mamy słoneczną pogodę z nielicznymi chmurami pierzastymi. Często spotykaną odmianą jest słońce poboczne, które daje efekt słońca otoczonego świetlistym okręgiem, na którym znajdują się jasne plamy światła, co dla niektórych wygląda jak pierścionek z diamentami. Zdarza się jednak, że na niebie nie widzimy pierścienia, a fragment odwróconego łuku tęczy z wyraźnymi barwami. Mówimy wówczas o łuku okołozenitalnym, a najczęściej można go zaobserwować w pogodny dzień między listopadem a lutym. Z kolei zjawisko wyglądające jak tęczowa chmura pierzasta, które można zauważyć od maja do sierpnia, to łuk okołohoryzontalny. Pojawienie się chmur pierzastych na niebie to nie tylko sygnał do możliwości zaobserwowania fantastycznych zjawisk optycznych, ale też zapowiedź zmiany pogody na deszczową.


mgr inż. Anna Przybyszewska

Mgr inż. Anna Przybyszewska — jest doktorantką w Katedrze Energetyki Jądrowej na Wydziale Energetyki i Paliw AGH. W swojej pracy naukowej zajmuje się zagadnieniami związanymi z wykorzystaniem reaktorów jądrowych do produkcji ciepła przemysłowego. Wolny czas spędza działając w fundacji, której celem jest edukacja w dziedzinie energetyki jądrowej oraz popularyzacja fizyki.

All rights reserved © 2017 Akademia Górniczo-Hutnicza